Quản Bạ được biết đến như một điểm đến du lịch hấp dẫn. Các địa danh nổi tiếng như Núi Đôi Cô Tiên, Cổng Trời Quản Bạ, hang Lùng Khúy trở thành những điểm dừng chân quen thuộc cho du khách. Tuy nhiên những yếu tố tự nhiên chỉ là một phần của bức tranh tổng thể. Sức hút thật sự của Quản Bạ còn đến từ văn hóa truyền thống phong phú bao gồm cả di sản vật thể và di sản phi vật thể, không chỉ trở thành những điểm tham quan độc đáo mà còn là biểu tượng sống động của tinh hoa văn hóa địa phương góp phần làm nổi bật sức hút của vùng đất này.
Trong những năm trở lại đây, Quản Bạ đã chứng kiến sự phát triển nhanh chóng của ngành du lịch. Khi Bộ Chính trị ra Nghị quyết số 08-NQ/TW về phát triển du lịch thành ngành kinh tế mũi nhọn đã tạo nền tảng vững chắc cho sự bùng nổ du lịch tại địa phương. Lượng khách du lịch tăng mạnh từ 300.000 lượt khách năm 2022 lên 450.000 vào năm 2023. Trong 9 tháng đầu năm 2024, Quản Bạ đã thu hút 327.990 lượt khách, đạt 65% chỉ tiêu cả năm. Điều đáng mừng hơn, ngày 3 tháng 9 vừa qua Hà Giang được Tổ chức Giải thưởng Du lịch Thế giới (World Travel Awards) vinh danh là "Điểm đến văn hóa khu vực hàng đầu châu Á năm 2024". Đây không chỉ là thành quả nỗ lực của toàn tỉnh mà còn khẳng định sự hấp dẫn từ văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số của Hà Giang nói chung và Quản Bạ nói riêng trong mắt du khách quốc tế.
Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh chóng của khách du lịch cũng đặt ra thách thức lớn về việc bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống.Trước hết cần phải hiểu, bản sắc văn hóa truyền thống của Quản Bạ không chỉ bao gồm các di sản vật thể như kiến trúc nhà ở, trang phục hay công cụ lao động mà còn cả những giá trị phi vật thể như các nghi lễ, lễ hội, phong tục tập quán, tri thức dân gian. Các làng nghề truyền thống như dệt lanh ở Lùng Tám, Cán Tỷ không chỉ đơn thuần là nơi tạo ra các sản phẩm thủ công mà còn là nơi giữ gìn và truyền thụ các tri thức dân gian cho thế hệ sau. Những yếu tố đó chính là "linh hồn" của văn hóa, là nền tảng vững chắc giúp cho du lịch Quản Bạ trở nên khác biệt và đặc sắc. Nếu không có sự tồn tại của những giá trị này Quản Bạ chỉ đơn thuần là một điểm đến giữa hàng nghìn địa danh du lịch khác. Tuy nhiên, bài toán lớn đặt ra không chỉ dừng lại ở việc phát triển kinh tế thông qua du lịch, mà còn là làm thế nào để du lịch không "nuốt chửng" bản sắc văn hóa vốn có, mà ngược lại, nó phải trở thành một cầu nối để lan tỏa các giá trị văn hóa của dân tộc.
Sự thay đổi trong lối sống cộng đồng đang đặt ra những thách thức không nhỏ. Với làn sóng hiện đại hóa, nhiều người, đặc biệt là lớp trẻ, bắt đầu xa rời những giá trị văn hóa truyền thống vốn là linh hồn là bản sắc của dân tộc. Áp lực kinh tế có thể kéo theo sự thương mại hóa và biến đổi văn hóa truyền thống nhằm đáp ứng thị hiếu của du khách làm mất đi những chi tiết mang giá trị lịch sử và kế thừa. Những sản phẩm lưu niệm ngày càng trở nên đại trà và mất đi bản sắc nguyên gốc, khiến ý nghĩa văn hóa vốn có bị phai nhạt. Trang phục truyền thống, vốn là biểu tượng của văn hóa, tín ngưỡng và cả trí tuệ nghệ thuật của dân tộc, đang dần bị thay thế về cả kiểu dáng lẫn chất liệu bởi các phiên bản hiện đại hơn, dễ mặc hơn hoặc thậm chí bị cách tân để thu hút sự chú ý của du khách. Điều này không chỉ làm mất đi nét tinh túy vốn có của văn hóa truyền thống mà còn ảnh hưởng đến chất lượng và uy tín của các sản phẩm địa phương.
Các phong tục, tập quán, tín ngưỡng, tiếng nói, lối sống, vốn là di sản tinh thần quý báu, đứng trước nguy cơ bị phai nhạt trong nhịp sống hối hả ngày nay. Đặc biệt là nghi lễ truyền thống, thay vì giữ được nét nguyên bản, có xu hướng bị giản lược, điều chỉnh hoặc biến tướng để hợp với các tour du lịch, làm mờ đi ý nghĩa thực sự. Một minh chứng rõ ràng là các lễ hội của đồng bào các dân tộc thiểu số như lễ hội Gầu Tào, lễ cấp sắc, hay lễ hội lồng tồng đang dần trở thành những “buổi biểu diễn” hơn là thực hành nghi lễ mang ý nghĩa tâm linh. Sự “sân khấu hóa” này không chỉ không chỉ làm mất đi tính thiêng liêng vốn có mà còn bóp méo bản chất của các nghi lễ, biến chúng thành những hoạt động giải trí đơn thuần. Những nghi lễ này từng được coi là cầu nối tâm linh giữa con người và thần linh mang đến sự gắn kết cộng đồng và duy trì những giá trị đạo đức truyền thống. Ví dụ, lễ hội Gầu tào của dân tộc Mông không chỉ là một hoạt động vui chơi mà còn thể hiện khát vọng sinh sôi, thịnh vượng và hạnh phúc. Tương tự, lễ cấp sắc của người Dao là nghi lễ đánh dấu sự trưởng thành của nam giới trong cộng đồng, một phần quan trọng trong hệ thống tín ngưỡng và quan niệm xã hội. Những nghi lễ này để phục vụ du lịch không chỉ làm mất đi giá trị nguyên bản mà còn làm giảm đi tính kết nối cộng đồng và bản sắc riêng của mỗi dân tộc. Điều này không chỉ khiến văn hóa truyền thống bị mai một mà còn tạo ra thách thức trong việc truyền lại cho thế hệ trẻ, những người sẽ tiếp nối và bảo vệ di sản trong tương lai.
Sự thay đổi nhanh chóng của ngành du lịch còn tác động sâu sắc đến nhận thức của thế hệ trẻ. Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa, giao thoa văn hóa trở thành phần không thể tách rời của sự phát triển, đặc biệt khi Quản Bạ ngày càng trở thành điểm đến được du khách quốc tế ưa thích lựa chọn. Ảnh hưởng rõ ràng nhất của văn hóa ngoại lai có thể thấy trong sự thay đổi gu thẩm mỹ, phong cách sống sống và suy nghĩ của giới trẻ. Công nghệ thông tin và mạng xã hội đã trở thành phương tiện để các trào lưu văn hóa, thời trang, âm nhạc ngoại xâm nhập vào cuộc sống hằng ngày. Các nền tảng như Facebook, TikTok và YouTube không chỉ là công cụ, mà còn là cầu nối đưa những giá trị văn hóa ngoại lai len lỏi đến mọi ngóc ngách xã hội, giới trẻ là những người đón nhận nhiệt tình nhất. Họ tiếp cận, học hỏi, và thậm chí bắt chước những xu hướng ngoại lai một cách dễ dàng, từ đó dần dần định hình nên gu thẩm mỹ, lối sống và tư duy chịu ảnh hưởng sâu đậm từ nước ngoài. Điều đó cho thấy giới trẻ Quản Bạ đang đối mặt với một thực tế là văn hóa truyền thống đang trở nên lạc hậu trong mắt họ. khi những xu hướng mới liên tục xuất hiện và tạo áp lực đồng hóa. Sự tiếp nhận tràn lan và thiếu chọn lọc những yếu tố này có nguy cơ làm cho văn hóa dễ bị hòa tan, tạo thành một trào lưu mới trong nếp sống và tư duy của cộng đồng làm mờ nhạt, thậm chí xóa đi những giá trị văn hóa bản địa, vốn đã ăn sâu vào lịch sử, truyền thống và tinh thần của cộng đồng.
Để giải quyết vấn đề này nhiều chính sách khuyến khích phát triển du lịch bền vững đã được ban hành, trong đó có Quyết định số 1685/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Đề án phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa tại các vùng dân tộc thiểu số;Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Hà Giang lần thứ XVII (nhiệm kỳ 2020-2025) đã xác định bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là một trong những nhiệm vụ trọng tâm. Nhờ sự chỉ đạo kịp thời và đúng hướng của chính quyền địa phương, Quản Bạ đã từng bước hiện thực hóa các mục tiêu này.Một trong những chiến lược chủ chốt là phát triển các làng văn hóa du lịch cộng đồng bền vững. Theo Nghị quyết số 10-NQ/HU của Ban chấp hành Đảng bộ huyện Quản Bạ, giai đoạn 2021-2025 sẽ tập trung vào việc phát triển du lịch cộng đồng (homestay), kết hợp việc phục vụ khách du lịch với việc bảo tồn văn hóa truyền thống tại các làng như Nặm Đăm (xã Quản Bạ), Khố Mỷ và Bản Thăng (xã Tùng Vài), Cao Mã và Vàng Chá Phìn (xã Cao Mã Pờ) Nậm Lương và Lùng Mười (xã Quyết Tiến), Nà Sài và Sang Phàng (xã Đông Hà), thôn Lùng Hẩu (Xã Thái An).Kết quả, làng văn hóa du lịch cộng đồng Nặm Đăm đã rất thành công với mô hình này, sau khi được đầu tư đã thu hút một lượng lớn du khách và đóng góp mạnh mẽ vào sự phát triển kinh tế xã hội địa phương. Thu nhập từ các dịch vụ du lịch cộng đồng tại đây dao động từ 80 đến 120 triệu đồng/năm, với một số hộ gia đình thu về hơn 150 triệu đồng/năm.
Những thay đổi trong nhận thức của người dân cũng có nhiều chuyển biến tích cực, khi họ nhận ra rằng du khách không chỉ đến vì vẻ đẹp của các danh lam thắng cảnh mà còn để khám phá và trải nghiệm văn hóa địa phương. Những mô hình này đã không chỉ giúp bảo tồn không gian sinh hoạt truyền thống, mà còn biến chính những ngôi nhà của người dân thành nơi quảng bá văn hóa bản địa tới du khách.
Chị Lý Thị Hồng Thu một người phụ nữ dân tộc Dao sống ở thôn Nặm Đăm là một ví dụ điển hình cho thấy du lịch có thể mang lại sự thay đổi lớn về mặt kinh tế và đời sống: Trước đây, gia đình chị chủ yếu trồng lúa, ngô, và nuôi gia súc, cuộc sống gặp nhiều khó khăn. Tuy nhiên, từ khi làng Nặm Đăm được định hướng phát triển thành điểm du lịch cộng đồng, gia đình chị cũng mạnh dạn đầu tư tham gia vào việc làm homestay. Sự hỗ trợ của chính quyền địa phương rất quan trọng, chị chia sẻ: "Chúng tôi đã được hướng dẫn cách làm du lịch cộng đồng, từ việc làm homestay đến đến cách giao tiếp với khách và tự quảng bá hình ảnh của mình để tiếp cận với nhiều du khách”. Chị học cách đón tiếp khách, nấu những món ăn truyền thống của người Dao và giới thiệu cho du khách về văn hóa địa phương. Chị chia sẻ thêm "Nhờ khách du lịch, cuộc sống gia đình tôi được cải thiện. Tôi có thêm thu nhập từ việc làm homestay, không chỉ bằng cách cung cấp chỗ ở mà còn từ việc bán các loại thuốc gia truyền của dân tộc. Thậm chí, tôi còn học thêm tiếng Anh cơ bản để có thể nói chuyện với du khách nước ngoài". Việc làm du lịch không chỉ mang lại thu nhập mà còn giúp chị tự hào hơn về văn hóa của mình. chị Thu bộc bạch "Khi du khách đến đây họ ăn, ở và làm việc cùng chúng tôi, được hái và tắm lá thuốc, họ rất thích thú và quan tâm. Điều này giúp tôi nhận ra giá trị của văn hóa chúng tôi và tự hào khi được giới thiệu nó với thế giới. Nhờ đó, nhiều gia đình trong làng có cuộc sống ổn định hơn”.Câu chuyện của chị Lý Thị Hồng Thu thể hiện rõ vai trò của du lịch cộng đồng trong việc nâng cao đời sống kinh tế, đồng thời duy trì và phát huy văn hóa truyền thống. Nó cũng cho thấy, với sự hỗ trợ và định hướng đúng đắn, người dân có thể trở thành những người bảo tồn và lan tỏa giá trị văn hóa một cách hiệu quả và thiết thực nhất.
Những du khách đến đây không chỉ được chiêm ngưỡng vẻ đẹp thiên nhiên mà còn có cơ hội sống trong văn hóa bản địa. Một du khách từ Hà Nội chia sẻ: "Tôi thực sự ấn tượng với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ và văn hóa truyền thống của người dân nơi đây. Tôi đã được tham gia vào các hoạt động trải nghiệm như cuốc nương, làm rẫy, làm món ăn truyền thống dân tộc. Những giá trị văn hóa bản địa được bảo tồn rất tốt, khiến chuyến đi này không chỉ là du lịch đơn thuần mà còn là một hành trình tìm hiểu về bản sắc dân tộc. Tôi mong rằng Quản Bạ sẽ tiếp tục phát huy lợi thế này để vừa thu hút khách du lịch vừa giữ gìn bản sắc văn hóa của mình."Sự kết hợp hài hòa giữa phát triển du lịch và bảo tồn giá trị văn hóa đã giúp Quản Bạ không ngừng phát triển, tạo nên sức hút đặc biệt trong lòng du khách.
Để Quản Bạ có thể đồng thời phát triển du lịch và giữ gìn bản sắc văn hóa, huyện cũng đã triển khai nhiều biện pháp sáng tạo và đồng bộ. Trước hết, các chính sách bảo tồn văn hóa truyền thống đã được tuyên truyền rộng rãi đến cán bộ, công chức, viên chức và toàn thể nhân dân qua nhiều kênh khác nhau. Từ việc tổ chức các buổi tuyên truyền lưu động tại chợ phiên, tuyên truyền trực quan, đến việc sử dụng hệ thống loa truyền thanh cơ sở và lồng ghép nội dung vào hội nghị hay các buổi họp chi bộ, họp thôn. Ngoài ra, văn hóa truyền thống đã được đưa vào chương trình giảng dạy trong các trường học ở địa phương, qua các hoạt động ngoại khóa và sự kiện văn hóa nhằm khơi dậy niềm tự hào dân tộc. Nội dung về lịch sử, lễ hội, phong tục tập quán và nghệ thuật dân gian địa phương đã được bổ sung vào các môn học, đồng thời khuyến khích việc mặc trang phục truyền thống và tổ chức thi trình diễn trang phục, thi tay nghề sản xuất vải, tạo hoa văn trên trang phục tại các hội thi, lễ hội do nhà trường và huyện tổ chức hàng năm nhằm tôn vinh giá trị của trang phục dân tộc.
Để quảng bá văn hóa truyền thống đến gần hơn với giới trẻ và cộng đồng, Trung tâm Văn hóa, Thông tin và Du lịch đã chỉ đạo các bộ phận chuyên môn xây dựng các video ngắn, hình ảnh và bài viết giới thiệu về văn hóa, lịch sử và điểm du lịch địa phương. Những nội dung này được quảng bá trên các nền tảng trực tuyến như YouTube, Facebook, nhằm giúp giới trẻ hiểu và trân trọng giá trị văn hóa của dân tộc, từ đó tiếp nhận các yếu tố văn hóa ngoại lai một cách có chọn lọc mà không làm phai nhạt bản sắc văn hóa.
Trước áp lực thương mại hóa văn hóa truyền thống, huyện đã chỉ đạo giám sát chặt chẽ các lễ hội, đảm bảo hoạt động tuân thủ tinh thần của Nghị quyết số 27-NQ/TU và Đề án số 16-ĐA/HU. Các lễ hội như Lễ hội đan lát xã Thái An, Lễ hội Gầu Tào xã Tùng Vài, Lễ hội ẩm thực và nghề nấu rượu ngô truyền thống xã Thanh Vân, và lễ hội làng nghề thêu dệt vải lanh xã Lùng Tám, Cán Tỷ đều được tổ chức với sự đảm bảo tính nguyên bản và ý nghĩa thiêng liêng của các nghi lễ. Sự tham gia và làm chủ của cộng đồng trong việc tổ chức và quản lý lễ hội được khuyến khích, với các nghi lễ và phong tục do chính người dân địa phương thực hiện theo cách truyền thống, trong khi chính quyền đóng vai trò hỗ trợ, giám sát. Tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy các nghi lễ, kỹ thuật, và tri thức văn hóa cho thế hệ trẻ. Điều này giúp duy trì và phát triển các giá trị văn hóa một cách nguyên bản, tránh việc biến tướng để phục vụ du lịch.
Bên cạnh đó, nhận thấy tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát triển các sản phẩm thủ công truyền thống, huyện đã chỉ đạo Phòng Văn hóa & Thông tin phối hợp với UBND xã Cán Tỷ và Quyết Tiến mở 2 lớp đào tạo sản xuất sản phẩm thủ công truyền thống cho dân tộc Mông và Bố Y với sự tham gia của hơn 60 nghệ nhân. Các lớp đào tạo này giúp bảo tồn kỹ thuật, tri thức truyền thống và tạo ra một đội ngũ nghệ nhân trẻ đảm bảo duy trì và phát triển các nghề thủ công sản xuất ra các sản phẩm mang giá trị văn hóa, lịch sử sâu sắc, trở thành sản phẩm du lịch độc đáo nâng cao thu nhập cho người dân địa phương. Đồng thời, phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh, Trung tâm Điện ảnh tỉnh tổ chức 5 lớp tập huấn về văn hóa truyền thống tại các xã Tùng Vài, Thái An, Quyết Tiến, Quản Bạ, Bát Đại Sơn. Thành lập hai câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian với sự tham gia của 50 nghệ nhân.
Nghệ nhân là những người nắm giữ và truyền dạy những giá trị văn hóa phi vật thể như dân ca, dân vũ, nhạc cụ, nghệ thuật và tri thức dân gian. Họ chính là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp thế hệ sau hiểu rõ hơn về truyền thống văn hóa của dân tộc. Nhằm tôn vinh và khuyến khích những đóng góp quan trọng của các nghệ nhân, huyện đã phối hợp với UBND các xã Tùng Vài, Quản Bạ, Lùng Tám và thị trấn Tam Sơn chi trả kinh phí cho 5 nghệ nhân ưu tú được Nhà nước phong tặng danh hiệu "Nghệ nhân ưu tú" năm 2024. Việc này không chỉ là sự ghi nhận công lao của họ mà còn giúp các nghệ nhân duy trì, phát triển các hoạt động truyền dạy kỹ thuật, tri thức truyền thống.
Trong quá trình triển khai các chính sách bảo tồn văn hóa, chính quyền huyện Quản Bạ đã rút ra nhiều bài học quý giá. Thứ nhất, sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương đóng vai trò quyết định trong thành công của các chương trình. Người dân không chỉ là người thụ hưởng mà còn là chủ thể chính trong việc bảo tồn văn hóa. Việc tạo điều kiện để cộng đồng tham gia vào quá trình hoạch định và thực hiện các chính sách đã giúp các chương trình đi vào thực tiễn một cách hiệu quả.
Bên cạnh đó, chính quyền Quản Bạ cũng chú trọng vào việc kết hợp hài hòa giữa yếu tố truyền thống và hiện đại. Trong khi giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, huyện cũng khuyến khích người dân ứng dụng công nghệ và các phương pháp tiếp cận hiện đại để nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ du lịch. Mô hình homestay, chẳng hạn, được xây dựng trên nền tảng bảo tồn kiến trúc truyền thống nhưng vẫn đáp ứng các tiện nghi hiện đại cho du khách.
Công tác đào tạo, nâng cao nhận thức cho cộng đồng cũng là một yếu tố then chốt trong chiến lược của Quản Bạ. Các khóa học và chương trình tập huấn về bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch đã giúp người dân hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của việc giữ gìn di sản, đồng thời biết cách tận dụng nó để phát triển kinh tế. Thông qua đó, các giá trị văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành công cụ để thúc đẩy sự phát triển bền vững cho địa phương.
Những thành tựu mà Quản Bạ đạt được trong việc bảo tồn văn hóa truyền thống kết hợp với phát triển du lịch là minh chứng rõ ràng cho tính đúng đắn của các chính sách và chương trình đã triển khai. Các làng nghề truyền thống ngày càng phát triển, sản phẩm không chỉ tiêu thụ trong nước mà còn được xuất khẩu sang nhiều thị trường quốc tế. Mô hình du lịch cộng đồng đã thu hút hàng ngàn lượt khách mỗi năm, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Các lễ hội văn hóa truyền thống không chỉ là dịp để gìn giữ di sản mà còn trở thành sự kiện văn hóa du lịch nổi bật, thu hút du khách đến tham gia và trải nghiệm
Trong bối cảnh hiện đại hóa và toàn cầu hóa, việc bảo tồn và phát huy văn hóa không chỉ là trách nhiệm của một cá nhân hay tổ chức mà cần sự chung tay của toàn cộng đồng. Mỗi người dân, nghệ nhân, du khách và chính quyền địa phương đều đóng vai trò quan trọng trong việc giữ gìn và lan tỏa giá trị văn hóa đặc sắc của Quản Bạ. Thế hệ trẻ hãy tự hào về văn hóa của dân tộc mình và biến nó thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống hiện đại. Du khách cũng cần có trách nhiệm tôn trọng và bảo vệ di sản văn hóa nơi mình đặt chân đến. Hãy biến du lịch thành cầu nối, chứ không phải là mối đe dọa đối với văn hóa truyền thống, cùng nhau xây dựng một tương lai bền vững cho Quản Bạ. Nơi mà bản sắc vượt thời gian để tỏa sáng trong tiến trình hội nhập và phát triển.
Thanh Lịch
